„Nie – przemocy i agresji”

 

Autor: Alina Haładaj, SP 9 Wrocław

 

            Zachowanie agresywne jest jednym z rodzajów zaburzeń w kontaktach społecznych dzieci i młodzieży. Może ono wystąpić w grupie rówieśniczej, przyjmując formę kłótni, bójek, dokuczania, skarżenia, złośliwych plotek i pomówień. Przedmiotem agresji bywają osoby dorosłe: nauczyciele, rodzice, sąsiedzi, osoby obce. Agresja może się przejawiać  w dokuczliwym zachowaniu się wobec rodziców, nauczycieli, złośliwym wyśmianiu ich, uderzeniu lub pobiciu nieznanego przechodnia.

 Zdefiniowanie agresji nie jest tak proste, jak się może wydawać. W języku potocznym określenie to jest używane bardzo swobodnie. Psychologowie posługują się terminem działania agresywnego, przez które rozumieją zachowanie ukierunkowane na spowodowanie fizycznej lub psychicznej szkody.

            Agresja jest działaniem intencjonalnym, ukierunkowanym na zranienie lub sprawienie bólu. Może ona mieć charakter zarówno werbalny, jak i fizyczny. Może przynieść pożądany efekt lub zakończyć się niepowodzeniem.

            Użyteczne jest wprowadzenie rozróżnienia między agresją wrogą a agresją instrumentalną. Agresję wrogą poprzedza gniew, a jej celem jest zadanie bólu lub zranienie. Efektem agresji instrumentalnej może być również ból i zranienie, ale nie stanowi to w tym przypadku celu podjętego działania.

            Dziecko, u którego występują liczne zachowania agresywne, nazywamy agresywnym. Agresywność stanowi wtedy względnie trwały składnik jego osobowości.

Dzieci agresywne sprawiają poważne trudności wychowawcze, gdyż ich zachowanie się cechuje brak zdyscyplinowania powodujący naruszanie regulaminu szkolnego oraz różnych norm współżycia społecznego. Jednostka agresywna wywiera destrukcyjny wpływ na układ stosunków społecznych w grupie, powodując powstawanie w niej różnych konfliktów   i antagonizmów.

Agresywność przejawiana w okresie dzieciństwa i młodości może u człowieka dorosłego przybrać postać brutalnego lekceważenia cudzych potrzeb, narzucania przemocą swej woli, bezwzględnego zmuszania innych do uległości, naruszania zasad praworządności, wywoływania konfliktów w zakładzie pracy. Przejawem agresywności bywają niszczenie mienia społecznego, czyny chuligańskie i przestępcze przyjmujące formę napadu, pobicia, gwałtu. W zapobieganiu ich powstawaniu ważną rolę odgrywa oddziaływanie wychowawcze podejmowane w odniesieniu do dzieci agresywnych.

Opisując zjawisko agresji u dzieci można wyróżnić agresję instrumentalną, której celem jest uzyskanie jakiegoś przedmiotu lub utrzymanie jakiejś sytuacji. Może być to: 1)agresja ze złości, gdy nie jest ona ukierunkowana na sytuację lub obiekt; 2)agresja obronna, będąca odpowiedzią na atak; 3) agresja związana z grą i zabawą, nasilająca się wskutek zaangażowania w walkę podczas gry.

            Innym często przeżywanym przez dzieci stanem uczuciowym jest gniew, stanowiący najczęstszą reakcję na frustrację. Pod wpływem gniewu młodociani reagują zazwyczaj agresją, wykazują tendencję do usunięcia przeszkody. Podczas gdy dzieci wyrażają złość głównie krzykiem, kopaniem itp., dorastający czynią to w formach bardziej zróżnicowanych   i pośrednich, takich jak: krytykowanie, ponure milczenie, sarkazm, przekleństwa. Dorastający popadają w zły humor zazwyczaj wtedy, gdy ich plany zostają zmienione pod wpływem nacisku ze strony osób dorosłych, kiedy mają poczucie, że się ogranicza ich „prawa”, bądź też kiedy są przekonani, że dorośli nie chcą ich zrozumieć. Na ogół więc przyczyny gniewu         u dorastających mają swoje korzenie w stosunkach z innymi ludźmi.

            Jedną z przyczyn agresywnego zachowania się dzieci są frustracje wywołujące wystąpienie poczucia krzywdy, emocji gniewu, wrogości, zdenerwowania. Powstają one wskutek odebrania dziecku atrakcyjnej zabawki, przeszkadzania mu w zabawie, przezwisk kolegów, niesprawiedliwej oceny, stosowania surowych kar fizycznych. Frustracje wywołuje wystąpienie agresji bezpośredniej, skierowanej przeciw osobom lub przedmiotom będących wcześniej powodem frustracji.

Jest ona następstwem blokady określonych potrzeb. Jak świadczą wyniki badań         Z. Skornego agresywne zachowanie się dzieci i młodzieży bywa następstwem blokady potrzeby afiliacji, potrzeby uznania społecznego oraz potrzeby samodzielności.

Blokada potrzeby afiliacji jest wywołana oziębłością uczuciową rodziców, brakiem     z ich strony objawów serdeczności i życzliwości, nadmierną surowością. Dziecko staje się nieraz agresywne wskutek blokady potrzeby uznania społecznego spowodowanej zbyt częstym upominaniem go, wytykaniem mu różnych wad i braków. Również blokada potrzeby samodzielności, wywołana zbyt licznymi zakazami i nakazami pochodzącymi od dorosłych, nadmiernym ograniczaniem samodzielności dziecka, może być stymulatorem jego agresywnego zachowania się.

 Z kolei agresja skierowana na przedmioty lub osobę nie będąca przedmiotem frustracji to jest tzw. agresja przemieszczona. Istotnym jej składnikiem jest przeżycie gniewu powstającego przy napotkaniu przeszkód w działaniu, który wpływa pobudzająco na organizm i zwiększa jego energię. Badania pokazują, że istnieje również wroga odmiana agresji, wynikająca raczej z nienawiści niż z gniewu, która jest niezależna od prowokacji pochodzących z zewnątrz.

            W badaniach nad przyczynami złości i irytacji u młodzieży w średnim wieku szkolnym M. Przetacznikowa stwierdziła, że typową dla chłopców przyczyną gniewu jest poczucie własnej nieudolności lub nieumiejętności, brak sukcesu w podjętym działaniu,         a także porażki odniesione we współzawodnictwie, współzawodnictwie grach i zawodach sportowych. Chłopców złoszczą także, w większej mierze niż dziewczęta, rozmaite formy zachowania agresywnego ze strony rodzeństwa lub kolegów, zarówno fizyczne, jak i słowne, takie jak dokuczanie, przezywanie, wyśmiewanie się z kogoś. Dziewczęta młodsze natomiast częściej niż chłopców irytuje niewłaściwe zachowanie się chłopców, np. zaczepki                   i chuligaństwo, „wygłupianie się”, tj. głupie żarty, psoty, docinki itp.

            Innym rodzajem dziecięcych zachowań agresywnych o charakterze werbalnym (psychologicznym) jest izolowanie (np. odejdź stąd, nie mam dla ciebie czasu), wyśmiewanie, przezywanie, zastraszanie, ośmieszanie, obrzucanie wyzwiskami. Konsekwencją tego rodzaju zachowań jest poczucie zagrożenia, odrzucenie i izolowanie drugiej osoby z grupy.

            Agresja interpersonalna jest czynnością niespecyficzną, może składać się z bardzo różnych form konkretnego zachowania się. Rezultatem ich jest zwykle ból, cierpienie, które przyjmują postać jednoznaczną, wyróżnioną spośród innych interakcji między-ludzkich.

            Agresywne zachowanie się dzieci i młodzieży bywa związane z zaburzeniami            w funkcjonowaniu systemu nerwowego. Zdaniem K. Dąbrowskiego patologiczne podłoże agresji można stwierdzić u dzieci nadpobudliwych, epileptyków, schizofreników, psychopatów. Nadpobudliwość występująca u dzieci nerwicowych sprzyja powstawaniu konfliktów oraz towarzyszącym im zachowań agresywnych. Dziecko epileptyczne w okresie poprzedzającym atak przejawia zwiększoną pobudliwość emocjonalną, nie sprowokowane napastuje inne dzieci, jest złośliwe i dokuczliwe. Formą agresji są występujące w schizofrenii ataki szału, gdy chora osoba, całkowicie nie kontrolując swego zachowania się ,atakuje osoby znajdujące się w otoczeniu lub niszczy różne przedmioty. Z zachowaniami agresywnymi spotykamy się również u psychopatów wykazujących skłonności sadystyczne. Przejawiają się one w złośliwości, dokuczaniu, wyrządzaniu innym przykrości, dręczeniu zwierząt, co sprawia sadyście ogromną przyjemność.

            Powstawaniu zachowań agresywnych u dzieci sprzyjają niektóre schorzenia organiczne. Dzieci chore na reumatyzm przejawiają nadmierną aktywność oraz niepokój ruchowy, drażliwość i impulsywność, powodujące często konflikty z rówieśnikami, nieposłuszeństwo upór wobec dorosłych.   

 

 

 

BIBLIOGRAFIA :

  1. Gerd Mietzel: „Wprowadzenie do psychologii”.
  2. Zbigniew Skorny: „Psychologia wychowawcza dla nauczycieli”.
  3. Aronson: „Serce i umysł”.

4.      „Nasz czas” nr 4(24) kwiecień 2003